1-Theo
chương trình giáo dục của Pháp (mà VNCH áp dụng):
Premier Cycle (Đệ Nhất Cấp) là 12 năm đầu từ Tiểu Học đến hết
Trung Học. Thí dụ bằng Trung Học Đệ Nhất Cấp của Pháp gọi là Brevet du
Premier Cycle du Second Degré chỉ rõ đó là văn bằng thứ nhì (Second Degré) của
Premier Cycle --bằng cấp thứ nhất là bằng Tiểu Học--.
Deuxième Cycle (Đệ Nhị Cấp) là học trình Cử Nhân (College ở
Hoa Kỳ).
Troisième Cycle (Đệ Tam Cấp) là học trình cao hơn, sau Cử
Nhân.
2-Tiến
Sĩ Đệ Tam Cấp (Doctorat de Troisième Cycle "TSĐTC" _ vài chục năm nay
Pháp đã hủy bỏ) cấp cho những vị nghiên cứu thêm về một đề tài đã được công bố;
trong khi đó Tiến Sĩ Quốc Gia (Doctorat d'Etat) dành cho những vị có công trình
nghiên cứu chưa ai làm trước đó (original), giống như quý vị đậu Ph.D. trong hệ
thống giáo dục của Hoa Kỳ.
TSĐTC
có thể nói tương đương với Ph.D. của những Đại Học trung bình và nhỏ của Hoa Kỳ.
Các Trường Đại Học Thượng Hạng của Hoa Kỳ (khoảng 40-50 trường) có đòi hỏi cao
hơn về nghiên cứu cho Ph.D.. Vào đầu thập niên 1970, tôi biết một anh bạn
Hoa Kỳ đã đến VN học hỏi và trình (đậu) luận án Ph.D. về Đạo Cao Đài.
Cùng thời ấy, một anh bạn của tôi đậu Tiến Sĩ Quốc Gia (Đại Học Y Khoa Sài Gòn)
với luận án Từ Điển Danh Từ Y Khoa VN. Cả hai đều là Original
Dissertation.
3-Ở
Pháp, các vị có bằng TSĐTC không bao giờ xưng mình là Tiến Sĩ (tôi có một số bạn
đã đậu TSĐTC) và thường chỉ dạy Trung Học. Cũng như người Hoa Kỳ có bằng
J.D. không bao giờ tự xưng mình là Tiến Sĩ Luật (dù học trình quả thật 6, 7 năm
sau khi xong Trung Học). Chỉ có người gốc Việt chúng ta có J.D. thì xưng
mình là Tiến Sĩ Luật. Khi đậu LLB (Cử Nhân Luật), nếu đã có một bằng Cử
Nhân Chuyên Khoa nào trước đó (như Kế Toán, Âm Nhạc, ...) thì có thể xin bằng
J.D. thay vì LLB.
Hồi
tôi chưa nghỉ hưu, tôi có tham dự một cuộc phỏng vấn tuyển thêm nhân viên; một ứng
viên (sau nầy được nhận) đã có J.D. và lúc đó đang học LLM (Master's về Luật)
chuyên về Luật Thuế Vụ. Ngoài ra, anh bạn Mỹ da đen S.W. của tôi (thời Mậu
Thân là một Quân Cảnh Hoa Kỳ đóng tại hãng nước mắm cầu Bình Điền --tôi quên mất
tên hãng đó, chỉ nhớ có chữ "Hồng"--) chi/ có LLB nhưng 11 trong số
15 chuyên viên Luật dưới quyền của anh ta là J.D.. Nhờ đó tôi mới hiểu rõ
về J.D..
4-Ở
VN xưa kia, chỉ có phân khoa Đại Học nào của Viện Đại Học Sài Gòn có đầy đủ Giáo
Sư Thực Thụ (GSTT) mới được phép cấp bằng Tiến Sĩ Quốc Gia (như Y
Khoa). Thí dụ tại Phân Khoa Khoa Học chỉ có 3 vị GSTT là GS Nguyễn Quang
Trình (Hóa Học), GS Lê Văn Thới (Hóa Học) và GS Trần Vỹ (Physiology), nên được
cấp bằng Tiến Sĩ Quốc Gia về Hóa Học (anh Đinh Văn Hoàng và chị Nguyễn Thị Ngọc
Sương --hồi giữa thập niên 1960--); bên Vật Lý thì mãi cuối thập niên 1960 mới
được phép cấp bằng TSĐTC; bên Toán học thì chỉ có Cao Học, bên Vạn Vật cũng thế(?).
Nhân
đề cập đến chị Nguyễn Thị Ngọc Sương tốt nghiệp Tiến Sĩ Quốc Gia hồi giữa thập
niên 1960. Năm rồi, anh BXC đã từng là phụ tá cho chị Ngọc Sương (trong
thời gian chị ấy chuẩn bị trình luận án) cho biết sau đó GS Lê Văn Thới
nói may mắn là chị ấy đã trình luận án khoảng 2 tuần lễ trước một người
Indonesia nghiên cứu cùng đề tài (độc lập, không biết có người nghiên cứu cùng
đề tài), nếu không thì chị ấy không được Tiến Sĩ Quốc Gia.
VBT
Tiến
Sĩ đệ tam cấp của VNCH ngày xưa là tương đương với Docteur du troisième
cycle của Pháp để phân biệt với Docteur d' état (cao cấp hơn). Mỹ không có
tương đương, chỉ có PhD và dưới 1 cấp là Master cũng như ở VNXHCN hiện nay là
Tiến Sĩ và Thạc sĩ thôi.
Bùi Duy Tâm
